Boğaz əti nədir? Boğaz əti əlamətləri
Boğaz əti — xalq arasında çox işlədilən, əslində boğazımızda yerləşən badamcıqları (tibbi dildə tonsillər) ifadə edən bir termindir.
Əgər siz və ya övladınız tez-tez boğaz ağrısı, udarkən çətinlik, yuxuda xoruldama və ya təkrarlanan boğaz infeksiyaları ilə üzləşirsinizsə, çox güman ki, “boğaz əti” ilə bağlı bir narahatlıq keçirirsiniz.
Bu, Azərbaycanda valideynlərin və böyüklərin LOR (qulaq-burun-boğaz) həkiminə ən çox müraciət etdiyi mövzulardan biridir.
Bu məqalədə boğaz ətinin nə olduğunu, hansı əlamətlərlə üzə çıxdığını, niyə şişib iltihablandığını, necə diaqnoz qoyulduğunu, hansı müalicə üsullarının mövcud olduğunu və əməliyyatdan sonra sağalma prosesinin necə keçdiyini sadə və başa düşülən dildə izah edəcəyik.
Boğaz əti nədir?
Boğazımızın arxa hissəsində, dilin kökü ilə damaq arasında, halqavari şəkildə düzülmüş limfoid toxuma qrupları yerləşir.
Tibbdə bu quruluş “Waldeyer həlqəsi” adlanır və dörd əsas badamcıq qrupundan ibarətdir: damaq badamcıqları (ən çox bəhs olunan və xalq arasında birbaşa “boğaz əti” adlandırılan hissə), dil badamcığı, boru badamcıqları və burun-udlaq badamcığı (bu sonuncu “geniz əti” və ya adenoid adlanır və ayrıca bir mövzudur).
Badamcıqlar əslində immunitet sisteminin bir hissəsidir. Onların vəzifəsi ağız və burun yolu ilə orqanizmə daxil olan bakteriya və virusları “tutmaq” və onlara qarşı ilkin müdafiə reaksiyası yaratmaqdır.
Xüsusilə 3-7 yaş arası uşaqlarda badamcıqların nisbətən böyük olması fizioloji normadır, çünki bu dövrdə immunitet sistemi hələ formalaşma mərhələsindədir.
Problem o zaman yaranır ki, badamcıqlar tez-tez iltihablanır, ölçüsü normadan artıq böyüyür və gündəlik həyatı (nəfəs alma, udma, yuxu keyfiyyəti) çətinləşdirir.
Boğazda artıq ətin əlamətləri
Boğaz ətinin iltihablanması və ya böyüməsi zamanı ortaya çıxan əlamətlər yaşa görə fərqlənə bilər.
Böyüklərdə görülən əlamətlər
– Boğazda ağrı, xüsusilə udarkən şiddətlənən narahatlıq
– Badamcıqlarda qızartı, şişkinlik, bəzən ağ və ya sarı ləkələr (irinli örtük)
– Boyunda, çənə altında limfa vəzilərinin şişməsi və ağrıması
– Bədən istiliyinin qalxması (hərarət)
– Ağız qoxusu (halitozis)
– Səsin dəyişməsi, boğuq və ya “isti kartof” tərzi danışıq
– Ümumi halsızlıq, əzələ ağrıları
Uşaqlarda görülən əlamətlər
– Yuxuda xoruldama, ağızla nəfəs alma
– Yuxu zamanı nəfəsin qısa müddətə kəsilməsi (bu, valideynləri narahat etməli olan ciddi bir işarədir)
– Narahat, dayanmadan dönə-dönə yuxu
– İştahsızlıq, udarkən çətinlik səbəbindən yeməkdən imtina
– Tez-tez təkrarlanan boğaz infeksiyaları və bunun nəticəsində məktəbə davamiyyətin azalması
– Danışıqda “burundan danışma” effekti (əgər geniz əti də iştirak edirsə)
Əgər uşağınızda yuxu zamanı nəfəsdarlığı, uzun fasilələr və ya davamlı ağızla nəfəs alma müşahidə edirsinizsə, bu, sadəcə “böyüyəndə keçər” kimi qiymətləndirilməməli, mütəxəssisə göstərilməlidir.
Boğaz ətinin iltihablanmasına və böyüməsinə səbəb olan amillər
Boğaz ətinin şişməsi və ağrıması bir neçə fərqli səbəbdən qaynaqlana bilər:
– Virus infeksiyaları — ən çox rast gəlinən səbəbdir. Adenovirus, rinovirus və Epstein-Barr virusu (mononukleoz) kimi viruslar badamcıqların iltihablanmasına səbəb olur.
– Bakterial infeksiyalar — xüsusilə A qrupu beta-hemolitik streptokok bakteriyası boğaz ətinin kəskin, ağrılı iltihabına (streptokok tonzilliti, xalq arasında “angina”) səbəb olur və antibiotik müalicəsi tələb edir.
– Təkrarlanan (xronik) infeksiyalar — il ərzində dəfələrlə keçirilən boğaz infeksiyaları badamcıq toxumasının daimi böyüməsinə gətirib çıxara bilər.
– Allergiya və ətraf mühit amilləri — toz, tüstü, quru hava və allergenlər boğaz toxumasını qıcıqlandıraraq şişkinliyi artıra bilər.
– Genetik və inkişafla bağlı amillər — bəzi uşaqlarda badamcıq toxuması genetik olaraq daha həssas və böyük ola bilir.
Diaqnostika: Boğaz əti necə müayinə olunur?
Boğaz əti ilə bağlı şikayətlərlə müraciət etdiyiniz zaman LOR (qulaq-burun-boğaz) həkimi aşağıdakı addımları izləyir:
- Fiziki müayinə — həkim işıq mənbəyi və şpatel vasitəsilə boğazı, badamcıqların ölçüsünü, rəngini və səthini vizual olaraq qiymətləndirir.
- Boğaz yaxması (kultur analizi) — bakterial infeksiyanı (məsələn, streptokok) müəyyən etmək üçün boğazdan nümunə götürülür.
- Qan analizləri — infeksiyanın növünü və şiddətini qiymətləndirmək, lazım gəldikdə mononukleoz kimi digər səbəbləri istisna etmək üçün istifadə olunur.
- Yuxu testi (polisomnoqrafiya) — uşaqda yuxu zamanı nəfəs dayanmaları (obstruktiv yuxu apnesi) şübhəsi varsa, bu müayinə tövsiyə edilə bilər.
- Endoskopik müayinə — nadir hallarda, badamcıqlarda birtərəfli və qeyri-simmetrik böyümə müşahidə olunduqda, əlavə görüntüləmə və ya biopsiya ilə daha ciddi vəziyyətlərin (məsələn, şişlər) istisna edilməsi lazım gələ bilər.
Boğaz ətinin müalicəsi
Boğaz ətinin müalicəsi vəziyyətin səbəbindən və şiddətindən asılı olaraq dəyişir.
Konservativ (dərman) müalicəsi
Əksər hallarda, xüsusilə viral mənşəli iltihablanmalarda, müalicə simptomatik xarakter daşıyır:
– Bol maye qəbulu və istirahət
– İsti duzlu su ilə qarqara
– Həkim tövsiyəsi ilə ağrıkəsici və qızdırmasalıcı preparatlar
– Bakterial infeksiya (məsələn, streptokok tonzilliti) təsdiqləndikdə, həkimin təyin etdiyi antibiotik kursu — kursun tam bitirilməsi vacibdir, əks halda revmatik qızdırma və böyrək iltihabı kimi ağır fəsadlar riski artır
Vacib qeyd: Antibiotiklərdən həkim məsləhəti olmadan özbaşına istifadə etmək tövsiyə edilmir, çünki viral infeksiyalarda antibiotiklər təsirsizdir və lazımsız istifadə antibiotikə qarşı davamlılıq riskini artırır.
Cərrahi müalicə — Boğaz əti əməliyyatı (Tonzillektomiya)
Bəzi hallarda dərman müalicəsi kifayət etmir və badamcıqların cərrahi yolla çıxarılması (tonzillektomiya) tövsiyə olunur.
Əməliyyat adətən aşağıdakı hallarda düşünülür:
– İl ərzində tez-tez təkrarlanan boğaz infeksiyaları (məsələn, bir ildə 7 və ya daha çox, ya da ardıcıl bir neçə il ərzində müntəzəm təkrarlanan epizodlar)
– Böyümüş badamcıqların səbəb olduğu nəfəs almada çətinlik və ya obstruktiv yuxu apnesi
– Udma və ya nəfəs almanı əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirən ölçüdə böyümə
– Təkrarlanan peritonzillar abses (badamcıq ətrafında irinli toplanma)
– Badamcıqlarda qeyri-simmetrik, şübhəli böyümə hallarında əlavə araşdırma zərurəti
Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır, adətən qısa müddətli xəstəxana müşahidəsi tələb edir və müasir cərrahiyyə üsulları ilə (ənənəvi dissəksiya, koblasiya, lazer və s.) icra oluna bilər.
Uşaqlarda tez-tez geniz əti (adenoid) də eyni anda çıxarılır — bu birgə əməliyyat adenotonzillektomiya adlanır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?
Aşağıdakı əlamətlər müşahidə olunduqda gecikmədən LOR həkiminə müraciət etmək tövsiyə olunur:
– Boğaz ağrısı bir həftədən çox davam edirsə
– Nəfəs almaqda və ya udmaqda ciddi çətinlik varsa
– Yüksək hərarət dərman qəbuluna baxmayaraq düşmürsə
– Ağızdan tüpürcəyi udmaqda çətinlik və ya ağızdan axıntı varsa (abses əlaməti ola bilər)
– Badamcıqlardan yalnız birində qeyri-adi, birtərəfli böyümə müşahidə olunursa
– Uşağınızda yuxu zamanı nəfəs dayanmaları, güclü xoruldama müşahidə edirsinizsə
Boğaz infeksiyalarının qarşısını necə almaq olar?
Boğaz ətinin təkrar-təkrar iltihablanmasının qarşısını tam almaq mümkün olmasa da, aşağıdakı sadə tövsiyələr infeksiya riskini azaltmağa kömək edir:
– Əllərin tez-tez və düzgün yuyulması, xüsusilə uşaq bağçası və məktəb yaşındakı uşaqlarda
– Xəstə insanlarla yaxın təmasdan, ümumi qab-qacaq və dəsmal istifadəsindən çəkinmək
– Otaq havasının həddindən artıq quru olmamasına diqqət etmək (nəmləndirici istifadəsi faydalı ola bilər)
– Siqaret tüstüsü kimi qıcıqlandırıcı amillərdən uzaq durmaq
– Mövsümi soyuqdəymə dövrlərində immuniteti dəstəkləyən balanslı qidalanma və kifayət qədər yuxu
– Boğaz ağrısının ilk əlamətlərini gördükdə özbaşına antibiotikə əl atmaq yerinə həkimə müraciət etmək
Bu tədbirlər xüsusilə uşaq bağçasına və məktəbə gedən uşaqlarda infeksiyaların tezliyini azaltmaqda əhəmiyyətli rol oynayır.
Tez-tez verilən suallar
Boğaz əti neçə yaşında əməliyyat oluna bilər?
Tonzillektomiya prinsipcə istənilən yaşda aparıla bilər, lakin qərar yaşdan çox əməliyyatın klinik göstərişlərinə (infeksiyaların tezliyi, nəfəs çətinliyi və s.) əsaslanır.
Kiçik uşaqlarda əməliyyat ümumiyyətlə klinik zərurət olduqda, LOR həkiminin qiymətləndirməsindən sonra planlaşdırılır.
Boğaz əti əməliyyatından sonra neçə günə sağalma olur?
Ümumi sağalma müddəti təxminən 10-14 gündür. Ağrı adətən ilk həftədə, xüsusilə 5-7-ci günlərdə ən şiddətli olur, sonra tədricən azalır.
Boğaz əti dərmanla kiçilirmi, əməliyyatsız müalicə mümkündürmü?
Kəskin iltihablanmalar (xüsusilə viral mənşəli) çox vaxt dərman müalicəsi və istirahətlə keçir. Lakin badamcıqlar tez-tez təkrarlanan infeksiyalar səbəbindən xroniki böyümüşsə və ya nəfəs almanı çətinləşdirirsə, dərman müalicəsi adətən kifayət etmir və cərrahi müalicə tövsiyə olunur.
Qərar mütləq LOR həkiminin müayinəsindən sonra verilməlidir.
Boğaz əti niyə tez-tez iltihablanır və şişir?
Ən çox rast gəlinən səbəb virus və bakterial infeksiyalardır. Təkrarlanan infeksiyalar zaman keçdikcə badamcıq toxumasının daimi olaraq böyüməsinə səbəb ola bilər. Allergiya və ətraf mühit qıcıqlandırıcıları da əlavə amil kimi rol oynaya bilər.
Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Simptomlarınızla bağlı dəqiq diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin.
