Haymorit (qarmarit) nədir? Qarmarit əlamətləri və müalicəsi
Haymorit — tibbi dildə maksillar sinusit adlanan, üst çənə sümüyünün içərisində yerləşən burunətrafı cibin (sinusun) selikli qişasının iltihablanmasıdır.
Xalq arasında bu xəstəlik daha çox “qaymorit” adı ilə tanınır və hər iki termin — haymorit və qaymorit — eyni xəstəliyi ifadə edir.
Ad, bu boşluğu ilk dəfə təsvir edən ingilis alim Natanael Haymorun (Nathaniel Highmore) adından götürülüb, ona görə də üst çənə cibinə “Haymor boşluğu” da deyilir.
İnsan üzündə, burnun hər iki tərəfində simmetrik yerləşən dörd cüt burunətrafı cib (sinus) mövcuddur: maksillar (yanaq), frontal (alın), etmoid (gözlərarası) və sfenoid (kəllə əsasında) sinuslar.
Bunlardan ən böyüyü və ən tez-tez iltihablananı məhz maksillar sinusdur — buna görə də “haymorit” termini gündəlik həyatda sinusit sözü ilə demək olar ki, sinonim kimi işlədilir, halbuki texniki mənada sinusit daha geniş anlayışdır və istənilən burunətrafı cibin iltihabını əhatə edir.
Haymoritin (qarmarit) əlamətləri hansılardır?
Haymoritin əlamətləri adi soyuqdəymə ilə çox oxşar ola bildiyi üçün, xəstələr çox vaxt bu vəziyyəti gec fərq edirlər.
Aşağıdakı əlamətlərə diqqət etmək vacibdir:
– Yanaq nahiyəsində, gözlərin altında və ya alında ağırlıq və təzyiq hissi (xüsusilə başı aşağı əyəndə güclənir)
– Burun tutulması və nəfəs almada çətinlik
– Qalın, sarı və ya yaşıl rəngli burun axıntısı
– Boğaza axan selik (postnazal drenaj) və bundan yaranan öskürək, xüsusilə gecələr
– İy bilmə hissinin zəifləməsi
– Baş ağrısı
– Yuxarı çənədə, dişlərdə ağrı və ya həssaslıq hissi
– Ağız qoxusunun dəyişməsi
– Bəzi hallarda hərarətin qalxması və ümumi halsızlıq
Əgər bu əlamətlər 10 gündən çox davam edirsə və ya əvvəlcə yaxşılaşdıqdan sonra yenidən pisləşirsə, bu, bakterial haymoritin əlaməti ola bilər və mütləq LOR həkiminə müraciət tələb edir.
Haymoritin növləri: kəskin və xroniki formalar
Haymorit gedişinə görə iki əsas qrupa bölünür və bu bölgü həm əlamətlərin şiddətinə, həm də müalicə yanaşmasına birbaşa təsir edir.
Kəskin (ostr) haymorit
Kəskin haymorit adətən adi zökəm və ya qripdən sonra inkişaf edir və simptomlar 4 həftəyə qədər davam edir.
Əksər hallarda səbəb virusdur, lakin bəzi hallarda buna bakterial infeksiya da qoşula bilər. Kəskin haymoritin xarakterik əlaməti simptomların əvvəlcə yüngülləşib, sonra yenidən kəskinləşməsidir (“iki mərhələli” gediş) — bu, çox zaman bakterial infeksiyanın əlavə olunduğunun göstəricisidir.
Xroniki haymorit
Əgər iltihab 12 həftədən artıq davam edirsə və ya il ərzində dəfələrlə təkrarlanırsa, bu, xroniki haymorit hesab olunur.
Xroniki formada simptomlar adətən daha yüngül, lakin daha davamlı olur. Xroniki haymoritin əsasında çox vaxt struktur problemlər — burun çəpərinin əyriliyi, polip, xroniki allergiya və ya dişlərin infeksiyası dayanır və bu hallarda yalnız dərman müalicəsi kifayət etməyə bilər.
Qarmarit səbəbləri nələrdir?
Haymoritin yaranmasına bir sıra amillər səbəb ola bilər:
– Virus infeksiyaları — adi soyuqdəymə və qrip haymoritin ən çox rast gəlinən səbəbidir. Virusun yaratdığı şişlik sinusun təbii axarını tutur.
– Bakterial infeksiya — virus infeksiyasından sonra sinus daxilində bakteriyalar çoxaldıqda iltihab güclənir və irinli formaya keçir.
–Allergik rinit — tozcuq, ev tozu gənəsi, heyvan tükü kimi allergenlərə qarşı reaksiya burun selikli qişasının şişməsinə və sinus axarlarının tutulmasına səbəb olur.
– Burun çəpərinin əyriliyi — burun arakəsməsinin əyri olması havanın normal keçidini pozur və sinusların düzgün drenajına mane olur.
– Burun polipləri — selikli qişada əmələ gələn yumşaq, zərərsiz törəmələr sinus axarlarını daraldaraq iltihabın xroniki hala keçməsinə şərait yaradır.
– Dişlərin infeksiyası — yuxarı arxa dişlərin kökləri maksillar sinusa çox yaxın yerləşdiyinə görə, bu dişlərdəki xroniki infeksiya və ya çürük birbaşa haymoritə səbəb ola bilər (bu, “odontogen haymorit” adlanır).
– Zəifləmiş immun sistem — immun sistemi zəif olan insanlarda infeksiyalar daha tez sinuslara yayılır.
Uşaqlarda haymorit necə özünü göstərir?
Kiçik yaşlı uşaqlarda burunətrafı ciblər hələ tam formalaşmadığından, haymorit 5 yaşa qədər nadir hallarda rast gəlinir.
Uşaqlarda əsas əlamətlər uzun sürən burun axıntısı, gecə öskürəyi, ağızla nəfəs alma, əsəbilik və iştahsızlıq ola bilər — böyüklərdəki kimi üz ağrısı bu yaş qrupunda daha az müşahidə olunur.
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əksər kəskin haymorit halları evdə baxım və düzgün müalicə ilə öz-özünə sağalsa da, aşağıdakı hallarda vaxt itirmədən LOR həkiminə müraciət etmək vacibdir:
– Simptomlar 10–14 gündən artıq davam edirsə
– Yüksək hərarət (38,5°C-dən yuxarı) uzun müddət kəsilmirsə
– Üzdə, gözlərin ətrafında güclü şişlik və ya qızartı varsa
– Görmə ilə bağlı problemlər yaranıbsa
– Şiddətli baş ağrısı, boyun ağrısı və ya çaşqınlıq varsa
– İl ərzində haymorit dəfələrlə təkrarlanırsa
Bu əlamətlər nadir hallarda infeksiyanın göz ətrafına və ya kəllə daxilinə yayılması kimi ciddi fəsadlara işarə edə bilər, ona görə də belə hallarda gecikdirmədən müayinədən keçmək tövsiyə olunur.
Haymorit necə diaqnoz qoyulur?
Haymoritin diaqnozu, ilk növbədə, LOR həkiminin apardığı ətraflı anamnez və fiziki müayinəyə əsaslanır. Müayinə zamanı adətən aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
– Ön rinoskopiya — burun boşluğunun sadə alətlə müayinəsi
– Endoskopik burun müayinəsi — nazik, işıqlı endoskop vasitəsilə burun daxilinin və sinus axarlarının ətraflı görüntülənməsi. Bu üsul iltihabın, polipin və ya çəpər əyriliyinin dəqiq yerini müəyyən etməyə imkan verir
– Kompüter tomoqrafiyası (KT) — xüsusilə xroniki və ya cərrahi müdaxilə planlaşdırılan hallarda sinusların strukturunu detallı qiymətləndirmək üçün istifadə olunur
– Allergiya testləri — təkrarlanan hallarda altında duran allergik səbəbi aydınlaşdırmaq üçün tövsiyə edilə bilər
Haymorit (qarmarit) müalicəsi
Müalicə seçimi xəstəliyin kəskin və ya xroniki olmasından, səbəbindən və şiddətindən asılı olaraq dəyişir.
Konservativ (dərman) müalicə
Əksər kəskin haymorit halları cərrahiyyəyə ehtiyac olmadan aşağıdakı üsullarla idarə olunur:
– Burun yuyulması (sərum fizioloji və ya dəniz suyu ilə) — sinuslardan selikin çıxmasına kömək edir və ən sadə, təhlükəsiz üsullardan biridir
– Burun daxili kortikosteroid spreylər — şişliyi azaldaraq sinusların normal drenajını bərpa edir
– Dekonjestantlar — qısa müddətli istifadə üçün burun tutulmasını yüngülləşdirir
– Antibiotiklər — yalnız bakterial infeksiya şübhəsi olduqda həkim tərəfindən təyin olunur; preparat və dozanın seçimi hər bir xəstə üçün fərdi qaydada müəyyənləşdirilir
– Ağrıkəsici və hərarətaşağısalıcı vasitələr — simptomatik rahatlıq üçün
– Altında duran səbəbin (allergiya, mədə-qida borusu reflüksü və s.) müalicəsi
Cərrahi müalicə: Funksional Endoskopik Sinus Cərrahiyyəsi (FESC)
Dərman müalicəsinə cavab verməyən xroniki haymorit hallarında, eləcə də polip və ya ciddi çəpər əyriliyi kimi struktur problemlər olduqda, cərrahi müalicə lazım gələ bilər.
Bu məqsədlə ən çox tətbiq olunan müasir üsul Funksional Endoskopik Sinus Cərrahiyyəsidir (FESC).
Əməliyyat zamanı nazik endoskop vasitəsilə sinusların təbii axarları genişləndirilir, iltihablı toxuma və poliplər təmizlənir — bütün bunlar kəsiksiz, burun daxilindən aparılır.
FESC əməliyyatı haqqında ətraflı məlumat üçün bu yazımızı oxuya bilərsiniz
Əgər haymoritin əsasında burun çəpərinin əyriliyi dayanırsa, FESC ilə eyni zamanda septoplastika əməliyyatı da aparıla bilər ki, bu da sinusların uzunmüddətli, sağlam drenajını təmin etsin.
Tez-tez verilən suallar
Haymorit yoluxucudurmu?
Haymoritin özü yoluxucu deyil, lakin onu yaradan virus infeksiyası (məsələn, adi soyuqdəymə) hava-damcı yolu ilə başqalarına keçə bilər.
Yəni ətrafdakılar sizdən “haymorit” yox, sadəcə virus qapa bilər, bu da sonradan onlarda da sinus iltihabına səbəb ola bilər.
Qarmarit özbaşına, dərmansız keçib gedə bilərmi?
Yüngül, virusla bağlı kəskin hallar bəzən öz-özünə, 1–2 həftə ərzində keçə bilər. Lakin simptomlar güclənirsə, uzun sürürsə və ya təkrarlanırsa, müalicəsiz qalması xəstəliyin xroniki formaya keçməsi riskini artırır, ona görə həkimə müraciət etmək daha təhlükəsizdir.
Haymorit ilə sinusit arasında fərq varmı?
Sinusit — istənilən burunətrafı cibin iltihabını bildirən ümumi termindir. Haymorit isə xüsusilə maksillar (yanaq) sinusunun iltihabı üçün işlədilir.
Yəni haymorit sinusitin ən çox rast gəlinən növüdür, amma sinusit anlayışı daha genişdir və frontal, etmoid, sfenoid sinusları da əhatə edir.
Xroniki haymorit əməliyyatsız müalicə oluna bilərmi?
Bəzi xroniki hallarda uzunmüddətli dərman müalicəsi, burun yuyulmaları və allergiyanın idarə edilməsi ilə xəstəliyi nəzarət altına almaq mümkündür.
Lakin struktur problem (polip, ciddi çəpər əyriliyi) varsa və ya dərman müalicəsi nəticə vermirsə, FESC kimi cərrahi müalicə daha effektiv və davamlı nəticə verir.
Uşaqlarda haymorit necə müalicə olunur?
Uşaqlarda müalicə əsasən konservativ üsullarla — burun yuyulması, lazım gəldikdə allergiya və ya bakterial infeksiyaya qarşı həkim tərəfindən təyin olunan dərmanlarla aparılır. Cərrahi müalicə uşaqlarda yalnız çox nadir və ağır hallarda düşünülür.
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Simptomlarınızla bağlı dəqiq diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün mütləq LOR həkiminə müraciət edin.
